Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ιχνοστοιχεία. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ιχνοστοιχεία. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 1 Ιουλίου 2018

Βιταμίνες-μέταλλα:ποιά η χρησιμότητά τους στον αθλητή;

Οι βιταμίνες και τα μέταλλα είναι δύο διατροφικά στοιχεία στα οποία οι περισσότερoι αθλητές δίνουν μεγάλη βαρύτητα, και όχι άδικα αφού παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην αθλητική απόδοση και στην υγεία γενικότερα.

Από την άλλη, η πλειονότητα των ατόμων που ασκούνται υπερβάλλει με την πρόσληψη βιταμινών και μετάλλων, κυρίως μέσα απο τη λήψη συμπληρωμάτων. Το αποτέλεσμα είναι να προσλαμβάνονται τελικά πολύ μεγάλες ποσότητες βιταμινών και μετάλλων, αχρείαστες ουσιαστικά αλλά κι επικίνδυνες σε κάποιες περιπτώσεις.

Στο άρθρο που ακολουθεί θα δούμε γιατί είναι απαραίτητες οι βιταμίνες και τα μέταλλα, πως μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του ο αθλητής αλλά και το αν είναι απαραίτητα τα συμπληρώματα.

Λειτουργίες βιταμινών-μετάλλων

Οι αθλητές έχουν μεγαλύτερο μεταβολικό ρυθμό, αυξημένη μυϊκή μάζα και αυξημένο οξειδωτικό stress άρα οι ανάγκες τους σε κάποιες βιταμίνες και ορισμένα μέταλλα είναι μεγαλύτερες σε σχέση με τα άτομα που δεν ασκούνται. Οι βιταμίνες και τα μέταλλα είναι αναγκαία επειδή :

  1. Είναι απολύτως απαραίτητα για την παραγωγή ενέργειας (συμμετέχουν ως καταλύτες στς βιοχημικές αντιδράσεις που γίνονται στον οργανισμό)
  2. Είναι αναγκαία για τη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης
  3. Συμβάλλουν στη διατήρηση της υγείας των οστών
  4. Ενισχύουν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος
  5. Προστατεύουν το σώμα απο τις βλάβες και τους τραυματισμούς που προκαλεί η άσκηση
  6. Είναι απαραίτητα για τις προσαρμογές που απαιτούνται στην προπόνηση αλλά και στην αποκατάσταση (μετά την άσκηση)
Ιδιαίτερη σημασία πρέπει να δίνουν οι αθλητές σε συγκεκριμένες βιταμίνες και μέταλλα, όπως είναι το ασβέστιο, οι βιταμίνες D, E, C, Β, ο σίδηρος, ο ψευδάργυρος, το μαγνήσιο, η β-καροτίνη και το σελήνιο.

Οδηγίες για επαρκή λήψη

  • Τρώτε ποικιλία τροφίμων απο όλες τις ομάδες. Μην αποκλείετε κανένα τρόφιμο (ούτε τα ψάρια, ούτε τα όσπρια, ούτε τα λιπαρά). Καθένα απο αυτά έχει κάτι διαφορετικό να σας δώσει-κανένα τρόφιμο απο μόνο του δεν περιέχει όλα όσα χρειάζεστε
  • Προτιμήστε φρέσκα φρούτα και λαχανικά εποχής και καταναλώστε τα ωμά
  • Μην παραμαγειρεύετε τα φαγητά, ειδικά τα λαχανικά, γιατί το παρατεταμένο μαγείρεμα καταστρέφει σημαντικό μέρος των βιταμινών
  • Προτιμήστε το ψήσιμο στον ατμό για τα λαχανικά, έτσι διατηρούν τα θρεπτικά συσταικά τους ενώ παράλληλα είναι πολύ πιο γευστικά!
  • Τρώτε το φαγητό αμέσως μετά την προετοιμασία του (μην κόβετε τις σαλάτες πολύ ώρα πριν τις φάτε γιατί και πάλι χάνουν μέρος των βιταμινών τους)
Ελέγχετε τακτικά τα επίπεδα βιταμινών και μετάλλων στον οργανισμό σας, μέσα απο εξετάσεις αίματος για να διαπιστώσετε ότι όντως καλύπτετε τις ανάγκες σας.

Δώστε προσοχή σε συμπτώματα όπως έντονη ζαλάδα, κούραση, αδυναμία, κράμπες. Όλα αυτά είναι ενδείξεις ότι πιθανό να έχετε κάποια έλλειψη. 

Είναι αναγκαία τα συμπληρώματα ;

Όταν διαπιστωθεί κάποια σημαντική διατροφική έλλειψη (π.χ. αναιμία) τότε πιθανό να χρεαστεί κάποιο συμπλήρωμα (π.χ. σίδηρος). Αυτό θα το αποφασίσει ο γιατρός που σας παρακολουθεί.

Σε περιόδους όπου ο αθλητής ακολουθεί κάποια δίαιτα για να χάσει σωματικό λίπος, μπορεί να χρειαστεί κάποιο συμπλήρωμα. Επίσης εάν ο αθλητής είναι χορτοφάγος έχει αυξημένες πιθανότητες να παρουσιάσει έλλειψη σε συγκεκριμένα μέταλλα και βιταμίνες (σίδηρος, ασβέστιο, βιταμίνη Β12).

Στις ανωτέρω περιπτώσεις δικαιολογείται η χρήση συμπληρώματος διατροφής, πάντα μετά απο προσεκτική ανάλυση της δίαιτας και του προγράμματος άσκησης που ακολουθεί ο αθλητής.

Πάντως, βιταμίνες και μέταλλα επιπλέον των αναγκαίων ποσοτήτων δε βελτιώνουν την αθλητκή απόδοση ούτε προσφέρουν κάποιο όφελος στην υγεία του αθλητή γενικά ούτε και έχουν κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα στην αποκατάσταση. Αυτό επιβεβαιώνεται απόλυτα απο τα μέχρι τώρα επιστημονικά δεδομένα, οπότε η λήψη συμπληρωμάτων είναι περιττή.


Αθανασία Κακλαμάνου
Διατροφολόγος-Διαιτολόγος, MSc

Αναφορές :

Williamson E. Nutritional implications for ultra-endurance walking and running events.Extrem Physiol Med 2016;5:13

Position of the Academy of Nutrition and Dietetics, Dieticians of Canada, and the American College of Sports Medicine : Nutrition and Athletic Performance. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics 2016, vol 116. 3
 














Τετάρτη 27 Σεπτεμβρίου 2017

Εμφιαλωμένο νερό : μεταλλικό, επιτραπέζιο ή ανθρακούχο;

Οι ανάγκες σε νερό ποικίλουν απο άνθρωπο σε άνθρωπο ανάλογα την ηλικία, τη φυσική δραστηριότητα, τις καιρικές συνθήκες αλλά και τις ιδιαιτερότητες κάθε ατόμου. Σε ένα μεγάλο ποσοστό (σε παγκόσμιο επίπεδο), ο άνθρωπος δεν καλύπτει τις ανάγκες του σε νερό, κυρίως λόγω μη επαρκούς πρόσληψης.
Παρόλα αυτά η κατανάλωση εμφιαλωμένου νερού έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Το εμφιαλωμένο νερό συνήθως επιλέγεται για λόγους γεύσης και οσμής, επειδή το νερό βρύσης σε αρκετές περιπτώσεις έχει μια δυσάρεστη γεύση και μυρίζει έντονα. Ακόμη, είναι η επιλογή των περισσοτέρων που απουσιάζουν απο το σπίτι αρκετές ώρες ενώ σερβίρεται πλέον κατά κόρον και σε καταστήματα εστίασης. Ο βασικότερος όμως λόγος για τον οποίο επιλέγεται εμφιαλωμένο νερό είναι το γεγονός ότι το υπέδαφος (άρα και τα υπόγεια ύδατα) έχει υποστεί μεγάλη μόλυνση κι επιπλέον τα δίκτυα ύδρευσης σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι κατάλληλα.
Σύμφωνα με το νόμο, το πόσιμο νερό πρέπει να είναι καθαρό, άοσμο, άγευστο, άχρωμο. Επιπλέον πρέπει να στερείται παθογόνων μικροοργανισμών και επιβλαβών χημικών ουσιών. Για αυτό το λόγο και το νερό βρύσης αλλά και το εμφιαλωμένο υπόκεινται σε ελέγχους, φυσικούς, μικροβιολογικούς και χημικούς.

Το εμφιαλωμένο νερό διακρίνεται στις εξής κατηγορίες: επιτραπέζιο, μεταλλικό, ανθρακούχο, νερό πηγής και νερό πηγαδιού (αρτεσιανό). Η κατηγοριοποίηση γίνεται κυριώς με βάση την πηγή προέλευσης και τη σύσταση του νερού. 

Επιτραπέζιο νερό

Το επιτραπέζιο είναι νερό το οποίο έχει υποστεί απολύμανση, είτε με όζον είτε με άλλες μεθόδους και η σύστασή του δε διαφέρει σημαντικά απο αυτή του νερού βρύσης. Συνήθως προτείνεται σε ασθενείς με μειωμένη λειτουργία ανοσοποιητικού συστήματος ή σε άλλες καταστάσεις όπου η αναλογία μετάλλων και ιχνοστοιχείων έχει σημασία. 

Μεταλλικό νερό

Είναι φυσικό νερό υπόγειας προέλευσης και περιλαμβάνει συγκεκριμένο αριθμό μετάλλων και ιχνοστοιχείων. Η αναλογία φυσικών μετάλλων και ιχνοστοιχείων είναι σταθερή σε κάθε τύπο μεταλλικού νερού και σχετίζεται άμεσα με την σύσταση της πηγής απο την οποία προέρχεται. Απαγορεύεται η προσθήκη επιπλέον μετάλλων στο μεταλλικό νερό, δεν επιτρέπεται γενικώς καμία επεξεργασία σε αυτό τον τύπο εμφιαλωμένου νερού. 
Το φυσικό μεταλλικό νερό κατηγοριοποιείται περαιτέρω αναλόγως της σύστασής του, του ph, της θερμοκρασίας αλλά και της σκληρότητας. 
Η κατηγοριοποίηση του μεταλλικού νερού ανάλογα με την περιεκτικότητα αυτού σε φυσικά μέταλλα και ιχνοστοιχεία βοηθά στο να προσδιορισθούν οι επιδράσεις στην υγεία του συγκεκριμένου νερού αφού αναλόγως τη συγκέντρωση των συστατικών το νερό αυτό αποκτά αντίστοιχες ιδιότητες. Για παράδειγμα, το μεταλλικό νερό πλούσιο σε μαγνήσιο και θειϊκά άλατα βοηθά στην καλύτερη πέψη και βελτιώνει τα συμπτώματα της δυσκοιλιότητας. 

Ανθρακούχο νερό 

Το συγκεκριμένο νερό προέρχεται κι αυτό απο πηγή. Στο ανθρακούχο νερό είτε υπάρχει απο τη φύση του διοξείδιο του άνθρακα είτε προστίθεται κατά την επεξεργασία του. Έτσι υπάρχει το "ανθρακούχο νερό πηγής", το "ανθρακούχο μεταλλικό νερό" κ.α. 

Νερό πηγής

Είναι νερό το οποίο προέρχεται απο κάποια πηγή, δηλαδή είναι νερό υπόγειας προέλευσης. Το συγκεκριμένο νερό συλλέγεται κατευθείαν απο την πηγή με φυσικό τρόπο, δε χρησιμοποιούνται δηλαδή τεχνητά μέσα, εμφιαλώνεται επί τόπου κι έχει όλες τις φυσικές ιδιότητες της πηγής απο την οποία προέρχεται.

Αρτεσιανό νερό

Το συγκεκριμένο νερό προέρχεται απο κάποιο πηγάδι ή απο μια γεώτρηση. Για την εξαγωγή του χρησιμοποιούνται διάφορα συστήματα και η σύστασή του προσομοιάζει με αυτή του νερού πηγής. 


Όσον αφορά στην ασφάλεια του εμφιαλωμένου νερού, τονίζεται ότι εάν οι φιάλες δεν αποθηκευθούν υπό τις κατάλληλες συνθήκες, εκτεθούν δηλαδή σε υψηλές θερμοκρασίες και άμεσο ηλιακό φως, υπάρχει πολύ αυξημένος κίνδυνος επιμόλυνσης του νερού με το προϊόν συσκευασίας. Μελέτες έχουν δείξει ότι το νερό που βρίσκεται σε μικρότερες συσκευασίες τείνει να μολύνεται ευκολότερα και το ίδιο ισχύει και για το ανθρακούχο νερό
Επειδή συνήθως το υλικό συσκευασίας είναι πλαστικό (PET) οπότε δυνητικά τοξικό, μια καλή εναλλακτική μπορεί να είναι το εμφιαλωμένο νερό σε γυάλινη συσκευασία, όταν βέβαια διατηρείται σε δροσερό και σκοτεινό μέρος.


Αθανασία Κακλαμάνου
Διατροφολόγος-Διαιτολόγος, MSc
 
Αναφορές :

Quattrini S., Pampaloni B., Brandi L.M. Natural mineral waters:chemical characteristics and health effects. Clinical Cases in Mineral and Bone Metabolism 2016;13(3):173-180

Diduch M., Polkowska Z., Namiesnik J. Chemical Quality of Bottled Waters:A Review Journal of Food Science, 2011, Vol.76, No 9

International Bottled Water Association (www.bottledwater.org)










 

Σάββατο 12 Αυγούστου 2017

Συμπληρώματα διατροφής στον αθλητισμό : Μύθοι και πραγματικότητα

Η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στο χώρο του αθλητισμού. Αθλητές όλων των ηλικιών, άλλοι επαγγελματίες και άλλοι ερασιτέχνες, αθλητές υψηλού επιπέδου αλλά και απλοί ασκούμενοι λαμβάνουν συμπληρώματα διατροφής με στόχο κυρίως τη βελτίωση της απόδοσης. Όμως τι ισχύει στην πραγματικότητα; Χρειάζονται πραγματικά οι αθλητές επιπλέον ουσίες πέρα απο τη διατροφή τους και πόσο αυτές βοηθούν τελικά; Τι δείχνουν οι σχετικές επιστημονικές μελέτες;
Ο όρος "συμπληρώματα διατροφής" στο παρόν άρθρο αναφέρεται σε κάτι το οποίο προστίθεται στη δίαιτα. Αυτό μπορεί να είναι 1) βιταμίνες, 2) μέταλλα και ιχνοστοιχεία, 3) αμινοξέα (π.χ. γλουταμίνη), 4) βότανα ή εκχυλίσματα αυτών, 5) διάφοροι μεταβολίτες ή συστατικά που βρίσκονται στον οργανισμό (π.χ.λεκιθίνη). Μπορεί να είναι επίσης ένας συνδυασμός όλων των παραπάνω-συνήθως τα συμπληρώματα που διατίθεται στο εμπόριο κι απευθύνονται σε αθλητές περιέχουν συνδυασμό ουσιών απο τις ανωτέρω κατηγορίες.

Αναγκαιότητα των συμπληρωμάτων στους αθλητές 

Οι βιταμίνες είναι αναγκαίες στους αθλητές καθώς συμμετέχουν στην παραγωγή ενέργειας, είναι απαραίτητες για το σχηματισμό της αιμοσφαιρίνης άρα και τη μεταφορά οξυγόνου στους μυς κατά τη διάρκεια αερόβιας άσκησης ενώ οι βιταμίνες με αντιοξειδωτική δράση συμβάλλουν στην πρόληψη του οξειδωτικού στρες που προκαλείται απο την άσκηση. 
Οι πρωτεϊνικές ανάγκες των αθλητών είναι επίσης αυξημένες, αλλά μια τυπική δίαιτα (λόγω και των αυξημένων θερμίδων) περιέχει αρκετή ποσότητα πρωτείνης, ικανή να καλύψει τις απαιτήσεις χωρίς τη λήψη συμπληρώματος. Η πλειονότητα των αθλητών πάντως καταναλώνει μεγαλύτερες ποσότητες πρωτείνης απο τις συνιστώμενες.
Μια δίαιτα που περιλαμβάνει ποικιλία τροφών απο όλες τις ομάδες τροφίμων μπορεί να καλύψει τις ανάγκες των αθλητών σε βιταμίνες μέταλλα και ιχνοστοιχεία. Εξαίρεση ίσως αποτελούν αθλητές που υποβάλλονται σε εξαντλητικές δίαιτες πριν τον αγώνα, αθλητές με ιδιαίτερες διατροφικές συνήθειες (π.χ. χορτοφάγοι) αλλά και αθλήτριες μικρόσωμες (κυρίως της γυμναστικής) που μπορεί να παρουσιάζουν έλλειψη σιδήρου.  Επίσης ένας αθλητής που λαμβάνει φάρμακα για κάποια πάθηση κι έχει αυξημένες απώλειες θρεπτικών συστατικών ή δυσαπορρόφηση αυτών πιθανότατα θα χρειαστεί να λάβει κάποιο συμπλήρωμα.
Αντιθέτως, τα συμπληρώματα που περιέχουν ηλεκτρολύτες είναι απαραίτητο να λαμβάνονται κατά τη διάρκεια αλλά και μετά απο την άσκηση, όταν αυτή είναι μεγάλης διάρκειας και πραγματοποιείται σε θερμό και υγρό περιβάλλον προκειμένου να αναπληρώνονται οι απώλειες μέσω του ιδρώτα.

Αποτελεσματικότητα των συμπληρωμάτων διατροφής

Σε διάφορες μελέτες έχει φανεί βελτίωση της απόδοσης με τη χορήγηση συμπληρωμάτων βιταμινών και μετάλλων σε αθλητές με έλλειψη στις βιταμίνες αυτές. Όμως η συμπληρωματική λήψη πολυβιταμινούχων σκευασμάτων απο αθλητές που δεν παρουσιάζουν βιταμινικές ανεπάρκειες δεν προσφέρει κανένα επιπλέον όφελος ούτε στην απόδοση αλλά ούτε και στη γενικότερη υγεία του αθλητή, όπως δείχνει πλήθος έγκυρων μελετών.  
Επιπλέον, η λήψη συμπληρωμάτων αντιοξειδωτικών βιταμινών δε φαίνεται να προλαμβάνει τις  βλάβες στο μυικό ιστό που προκαλεί η άσκηση. 
Απο την άλλη τα συμπληρώματα αμινοξέων-πρωτεϊνών δεν έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνουν την αθλητική απόδοση. Ειδικότερα για τα συμπληρώματα γλουταμίνης, τα ευρήματα μελετών δεν υποστηρίζουν ότι είναι αποτελεσματικά στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος, ούτε αυξάνουν τη σύνθεση γλυκογόνου αλλά ούτε φαίνεται να συμβάλλουν στην αποκατάσταση των μυών μετά απο μια έντονη προπόνηση δύναμης (βάρη) σε αθλητές με καλή θρέψη.

Αρνητικές επιπτώσεις απο τη χρήση συμπληρωμάτων 

Στην περίπτωση που κάποιος λαμβάνει υψηλές δόσεις συμπληρωμάτων για μεγάλο χρονικό
διάστημα θα πρέπει να γνωρίζει ότι αυτά τα σκευάσματα δρούν ως φάρμακα και όπως σε όλα τα φάρμακα υπάρχουν παρενέργειες κι ανεπιθύμητες ενέργειες ενώ δε θα πρέπει να αποκλειστεί η πιθανότητα δηλητηριάσης. Η λήψη μεγάλων ποσοτήτων βιταμινών (κυρίως των λιποδιαλυτών A, D και Ε) προκαλεί συσσώρευσή τους στον οργανισμό οπότε μπορεί να προκληθούν ζαλάδες, στομαχικές διαταραχές, απώλεια της όρεξης, πόνος στα οστά, διαταραχές στην όραση, βλάβες στα νεφρά, στο ήπαρ και στην καρδιά. Τα συμπληρώματα αμινοξέων προκαλούν γαστρεντερικές διαταραχές (διάρροια, δυσκοιλιότητα), υπερφορτώνουν τα νεφρά, προκαλούν αφυδάτωση και ανισορροπία μεταξύ των υπολοίπων αμινοξέων στον οργανισμό. Η λήψη βοτάνων/εκχυλισμάτων μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στον οργανισμό λόγω αλληλλεπίδρασης με τα άλλα συμπληρώματα ή ακόμα και με φάρμακα που τυχόν λαμβάνει ο αθλητής για κάποια πάθηση.  

 
Οδηγίες για ασφαλή χρήση των συμπληρωμάτων :

  • Πριν λάβετε ένα σκεύασμα θα πρέπει να αξιολογηθεί η δίαιτά σας και να ληφθεί ιατρικό ιστορικό.
  • Μην αγοράζετε συμπληρώματα απο άγνωστες πηγές που δεν έχουν ελεγχθεί κι εγκριθεί απο αρμόδιους οργανισμούς. Εμπιστευτείτε μεγάλες εταιρείες που έχουν πιστοποιήσεις ασφαλείας και τηρούν τη σχετική νομοθεσία.
  • Μη λαμβάνετε ταυτόχρονα πολλά συμπληρώματα.
  • Σε καμία περίπτωση δε θα πρέπει η ποσότητα των συστατικών στα διάφορα σκευάσματα να ξεπερνά το 50% ή ακόμα περισσότερο το 100% της συνιστώμενης ημερήσιας δόσης.
  • Έχετε υπ'όψιν ότι κάποια σκευάσματα μπορεί να μην περιέχουν το συστατικό το οποίο αναγράφεται στην ετικέτα, ενώ σε κάποια άλλα ενδεχομένως να περιλαμβάνεται ένα συστατικό το οποίο δεν αναφέρεται. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου έχουν βρεθεί απαγορευμένες ουσίες μετά απο σχετικό έλεγχο, οι οποίες φυσικά δεν αναγράφονταν στη σύσταση του σκευάσματος.
  • Ορισμένα συστατικά των σκευασμάτων μπορεί να αλληλεπιδρούν με κάποια φάρμακα που τυχόν λαμβάνετε.

Απο τα μέχρι τώρα επιστημονικά δεδομένα γίνεται φανερό ότι η λήψη συμπληρωμάτων διατροφής δεν προσφέρει κάποιο όφελος στους αθλητές αφού δε βελτιώνει την αθλητική απόδοση αλλά ούτε και την υγεία του αθλητή γενικότερα. Παρ'όλα ταύτα οι παραγωγοί και οι έμποροι των σκευασμάτων πιθανότατα θα συνεχίσουν να συντηρούν το μύθο ότι οι ανάγκες των αθλητών δε μπορούν να καλυφθούν μέσω της διατροφής, άλλωστε η βιομηχανία συμπληρωμάτων διατροφής είναι μια ιδιαίτερα κερδοφόρα αγορά καθώς δισεκκατομύρια κατατίθενται κάθε χρόνο στα ταμεία των εταιρειών παραγωγής και εμπορίας σκευασμάτων.
Εάν η διατροφή σας δεν είναι πλήρης και θρεπτικά επαρκής κάντε τις απαραίτητες τροποποιήσεις στη δίαιτά σας και μην καταφεύγετε στην εύκολη λύση των συμπληρωμάτων. Εκτός των παρενεργειών, σας δημιουργούν και μια "ψευδαίσθηση" ασφάλειας αφού στην πραγματικότητα το πιθανότερο είναι να μην το έχετε ανάγκη, ενώ παράλληλα συντηρούν μια κακή διατροφή.
Εάν ωστόσο σκέφτεστε να πάρετε κάποιο συμπλήρωμα, συμβουλευτείτε έναν ειδικό της διατροφής για εξατομικευμένη ενημέρωση και οπωσδήποτε ενημερώστε το γιατρό σας.  

 
Αθανασία Κακλαμάνου
Διατροφολόγος-Διαιτολόγος, MSc


Βιβλιογραφία :

Position of the Academy of Nutrition and Dietetics, Dieticians of Canada, and the American College of Sports Medicine : Nutrition and Athletic Performance. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics 2016, vol 116. 3

Gleeson M. Dosing and Efficacy of Glutamine Supplementation in Human Exercise and Sport Training. J Nutr 2008;138:2045S-2049S

Williams M.H. Dietary Supplements and Sports Performance: Introduction and Vitamins. Journal of the International Society of Sports Nutrition 2004;1(2):1-6

Molinero O., Marquez S. Use of nutritional supplements in sports : risks, knowledge, and behavioural-related factors. Nutr Hosp 2009;24(2):128-134